– रेशम अनुराग
एक युवाको अन्त्य होइन, राष्ट्रलाई झस्काउने एउटा प्रश्न
कुनै पनि राष्ट्रको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति प्राकृतिक स्रोत होइन, युवा शक्ति हो। युवाको जोश, सिर्जनशीलता, परिश्रम र सपना नै राष्ट्र निर्माणको आधार हो। तर जब त्यही युवा आफ्नो भविष्यप्रति निराश बन्छ, जब उसले आफ्नो मेहनतको मूल्य पाउँदैन, जब उसको आवाज सुनिँदैन, तब त्यो केवल एउटा व्यक्तिको पीडा हुँदैन—त्यो राष्ट्रको गम्भीर चेतावनी बन्छ।

हालै गणेशको हृदयविदारक आत्मदाहको घटनाले सम्पूर्ण देशलाई स्तब्ध बनाएको छ। एउटा युवा जीवन यति दुःखद रूपमा समाप्त हुनु कुनै पनि सभ्य समाजका लागि चिन्ताको विषय हो। यस घटनाको कारणबारे सम्बन्धित निकायले निष्पक्ष रूपमा सत्य पत्ता लगाउनुपर्छ। तर यो घटनाले एउटा व्यापक प्रश्न भने सबैका सामु राखेको छ—हाम्रा युवाहरू किन यति धेरै निराश महसुस गरिरहेका छन्?

यो प्रश्न कुनै एक व्यक्ति, कुनै एक सरकार वा कुनै एक संस्थासँग मात्र सम्बन्धित छैन। यो प्रश्न हाम्रो राजनीति, हाम्रो अर्थतन्त्र, हाम्रो शिक्षा प्रणाली, हाम्रो प्रशासन, हाम्रो सामाजिक संरचना र हाम्रो सामूहिक जिम्मेवारीसँग जोडिएको छ।

सपनाले भरिएको पुस्ता, तर अवसरविहीन यात्रा
हरेक नेपाली युवाको सपना हुन्छ—पढ्ने, काम गर्ने, परिवारको जीवनस्तर सुधार्ने, समाजमा सम्मानका साथ बाँच्ने र देशको विकासमा योगदान दिने। तर धेरै युवाका लागि यो सपना पूरा गर्ने बाटो सहज छैन।

शिक्षा पूरा गरेपछि वर्षौंसम्म रोजगारी नपाउने अवस्था, सीपअनुसारको अवसर नहुनु, श्रमको उचित मूल्य नपाइनु, पारदर्शिताको अभाव, राजनीतिक अस्थिरता र सीमित आर्थिक अवसरले धेरै युवालाई निराश बनाएको छ। परिणामस्वरूप लाखौं युवा विदेश जान बाध्य भएका छन्। विदेश जान सक्नेहरू जान्छन्, जान नसक्नेहरू बेरोजगारी र अनिश्चिततासँग संघर्ष गर्छन्।
घोषणाले पेट भरिँदैन

हरेक चुनावमा लाखौं रोजगारी सिर्जना गर्ने घोषणा हुन्छ। युवालाई स्वदेशमै रोक्ने प्रतिबद्धता दोहोरिन्छ। विदेशबाट फर्किएका युवालाई उद्यमशील बनाउने कार्यक्रम सार्वजनिक गरिन्छ। तर आम युवाले उठाउने प्रश्न उही छ—घोषणाको परिणाम कहाँ छ?
युवाले भाषण होइन, काम खोजिरहेका छन्। उनीहरूलाई नाराभन्दा अवसर चाहिएको छ। जब नीति र व्यवहारबीच ठूलो दूरी हुन्छ, नागरिकको विश्वास कमजोर हुन्छ। आशा हराउँदै जाँदा निराशा बढ्छ, र निराशा बढ्दै जाँदा समाजले गम्भीर मूल्य चुकाउनुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।

विदेश पलायन: बाध्यता कि विकल्प ?
यदि आफ्नै देशमा सम्मानजनक रोजगारी, न्यायपूर्ण वातावरण र भविष्यको भरोसा भएको भए, धेरै युवा आफ्नो परिवार र मातृभूमि छोड्न चाहन्थे र? सम्भवतः होइन।
आज विदेश जानु धेरैका लागि सपना होइन, बाध्यता बनेको छ। गाउँहरू युवाविहीन बन्दै गएका छन्। खेत बाँझिएका छन्। परिवार टुक्रिएका छन्। आमाबुबा वृद्धाश्रमजस्तै घरमा एक्लिएका छन्। बालबालिका बाबुआमाको माया बिना हुर्किरहेका छन्। देशले आफ्नो सबैभन्दा ऊर्जाशील जनशक्ति गुमाइरहेको छ।
रोजगारी मात्र होइन, सम्मान पनि चाहिन्छ
युवालाई तलब मात्र होइन, सम्मान पनि चाहिन्छ। योग्यताअनुसार अवसर चाहिन्छ। निष्पक्ष प्रतिस्पर्धा चाहिन्छ। श्रमको कदर चाहिन्छ। जब योग्य व्यक्तिले अवसर पाउँदैन र पहुँच तथा प्रभावले प्राथमिकता पाउँछ भन्ने अनुभूति बलियो हुन्छ, तब युवाको विश्वास कमजोर हुन सक्छ।

मानसिक स्वास्थ्यलाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन
आर्थिक तनाव, बेरोजगारी, सामाजिक दबाब, ऋण, पारिवारिक जिम्मेवारी र भविष्यको अन्योलले मानसिक स्वास्थ्यमा गहिरो प्रभाव पार्न सक्छ। त्यसैले युवाको मानसिक स्वास्थ्यलाई पनि राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राख्न आवश्यक छ। विद्यालय, विश्वविद्यालय, कार्यस्थल र समुदायमा परामर्श सेवा तथा सहयोग प्रणाली सुदृढ बनाइनुपर्छ। कठिन अवस्थामा रहेका व्यक्तिले समयमै सहयोग पाउन सक्ने वातावरण हुनु आवश्यक छ।

सरकारको जिम्मेवारी
सरकारको मुख्य दायित्व नागरिकलाई आशा दिने वातावरण निर्माण गर्नु हो। त्यसका लागि:

उत्पादनमूलक उद्योगको विस्तार।
सीपमूलक शिक्षामा लगानी।
युवामैत्री उद्यम नीति।
भ्रष्टाचार नियन्त्रण र सुशासन।
योग्यता आधारित अवसर।
कृषि, पर्यटन, सूचना प्रविधि र उत्पादन क्षेत्रमा रोजगारी सिर्जना।
मानसिक स्वास्थ्य सेवामा पहुँच विस्तार।
यी विषयमा निरन्तर र प्रभावकारी कार्यान्वयन आवश्यक छ।
समाजको पनि दायित्व छ
सबै जिम्मेवारी सरकारमाथि मात्र राखेर पुग्दैन। परिवारले युवाको कुरा सुन्नुपर्छ। विद्यालयले जीवनोपयोगी शिक्षा दिनुपर्छ। निजी क्षेत्रले रोजगारी सिर्जना गर्नुपर्छ। सञ्चारमाध्यमले जिम्मेवार रिपोर्टिङ गर्नुपर्छ। नागरिक समाजले युवाको आवाजलाई नीति निर्माणसम्म पुर्‍याउन सहयोग गर्नुपर्छ।

गणेशको घटना: आत्मसमीक्षाको अवसर

गणेशको दुःखद घटनालाई राजनीतिक बहस वा सामाजिक सञ्जालको क्षणिक विषय बनाएर बिर्सिनु हुँदैन। यसले हामीलाई सोधेको प्रश्न गम्भीर छ—के हामी युवाको पीडा समयमै सुन्न सक्षम छौं? के हामी उनीहरूलाई आशा दिन सकिरहेका छौं? के हामी यस्तो समाज निर्माण गर्दैछौं जहाँ युवाले आफ्नै देशमा आफ्नो भविष्य देख्न सकून्?
अब परिवर्तनको समय
यदि नेपाललाई समृद्ध बनाउने हो भने सबैभन्दा पहिले युवाको भरोसा जित्नुपर्छ। युवाले देशमा अवसर देखे भने उनीहरू विदेशिने होइन, देश निर्माणमा लाग्नेछन्। उनीहरूको ऊर्जा, सीप र सिर्जनशीलताले नेपाललाई आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक रूपमा बलियो बनाउनेछ।
युवाको भविष्य सुरक्षित नभएसम्म देशको भविष्य सुरक्षित हुँदैन। युवाको सपना अधुरो रहँदा राष्ट्रको सपना पनि अधुरै रहन्छ।

गणेशको हृदयविदारक आत्मदाहको घटनाले हामी सबैलाई गहिरो आत्मसमीक्षाको अवसर दिएको छ। यस घटनाको सत्य सम्बन्धित निकायले निष्पक्ष रूपमा स्थापित गर्नुपर्छ। तर त्योभन्दा ठूलो जिम्मेवारी भविष्यमा कुनै पनि युवा आफूलाई यति निराश महसुस गर्न नपरोस् भन्ने वातावरण निर्माण गर्नु हो।युवा कहिलेसम्म निराशाको आगोमा जल्ने?